Ik nomineer Matthijs Munnik met Microscopic Opera, waarin hij microscopische organismen zichtbaar maakt en een eigen geluid geeft. Hiermee weet hij via de verbeelding onze positie als mens te kantelen.
Microscopic Opera is een prachtig voorbeeld van hoe wetenschap, design en kunst elkaar kunnen verrijken. Het project is ook een voorbeeld van genereus opdrachtgeverschap: er is ruimte geboden voor een experimentele werkwijze en de uitwerking van een eigenzinnige visie. Als onderzoek bundelt Microscopic Opera kwaliteiten die elk ontwerpproces zou moeten hebben: een vragende houding, een brug tussen kennisgebieden, doorzettingsvermogen, verbeeldingskracht en liefde voor details.
Er bestaan eenvoudige organismes die hele extreme omstandigheden aan kunnen. Ze kunnen bijvoorbeeld overleven in de ruimte of na blootstelling aan nucleaire straling. Toen Matthijs van Munnik hierover las, ontstond zijn idee van ‘een opera ten nagedachtenis aan de mensheid’. Zijn voorstel diende hij in voor de Designers & Artists 4 Genomics Award 2010. Nadat het werd geselecteerd is het project in zes maanden uitgewerkt. Door de wetenschapper Richard De Boer werd Matthijs Munnik gewezen op het C. Elegans wormpje. Het genoom van dit wormpje is geheel ontrafeld, waardoor het populaire modelorganisme veelvuldig wordt gebruikt in genetisch onderzoek, onder anderen naar de werking van medicijnen. Voor deze organismen is door de jaren heen de petrischaal een natuurlijke leefomgeving geworden. Wormen met bijzondere afwijkingen worden opgekweekt omdat deze mutanten tijdens experimenten in het lab de herkenbaarheid bevorderen.
Wat zegt dit over onze omgang met de natuurlijke wereld? Wij zijn in staat levensvormen te manipuleren en te muteren zonder dat die levensvormen zich bewust zijn van ons bestaan. ‘Maar wat als datzelfde ook geldt voor ons mensen?’, zingt Microscopic Opera de toeschouwer toe. Spelen wij inderdaad als enige god, of zijn er dimensies die ook aan onze waarneming ontsnappen?
De bekendheid van de mutant C-Elegans in de wetenschap, en de sierlijke manier waarop de worm beweegt is doorslaggevend geweest in de keuze van Mathijs Munnik om de worm tot hoofdrolspeler van Microscopic Opera te maken. De installatie bestaat verder uit een set usb-microscopen die de kurkendraaier-, twist- en schuifbewegingen van de wormpjes in hun schaal registreren. Op ronde schermen is het equivalent van 1 mm van de petri schaal te zien. Speciaal geschreven software zet de bewegingen van de wormpjes om in abstracte sopraan-, bariton- en tenor-operaklanken. De klanken vermengen zich met natte, glijdende geluiden van de wormpjes. Zonder waarschuwing ontstaat er soms ontroerende samenzang.
Wellicht lijkt Microscopic Opera niet in één oogopslag relevant. Juist dit is volgens mij de kracht ervan – dat het in de ervaring ervan destabiliserend werkt, en bestaande perspectieven doet kantelen. Microscopic Opera kantelt onze notie van schoonheid – het zijn de mutaties die de minuscule wormpjes hun rijke variatie en karakteristieke lichaamstaal verlenen. Matthijs Munnik bestudeert het microscopische, en bevraagt vanuit dat perspectief onze ethiek als mens. Zijn werk zoomt tegelijk in en uit. De gekozen beeldtaal (de uitvergrote bewegingen) en klanktaal (een abstracte vorm van opera) geven een eigen geluid aan de wereld van micro-organismes. Opeens kan de kijker/luisteraar zich verhouden tot hun leefwereld. Daarmee maakt Microscopic Opera de wereld van de wetenschap op intuïtieve wijze invoelbaar: het project is een geslaagd pleidooi voor empathie.
Credits
Sponsors: Center for Society and Genomics, the Netherlands Consortium for Systems Biology, the Netherlands Genomics Initiative, WAAG Society
Met dank aan: Marcel Kerkmans, Stefan Kroon, Willie de Jong, DigiFormat